RU

81 il əvvəl Türkiyədə yazılmış Aşıq Ələsgər məqaləsi

Türkiyədə II Dünya müharibəsi dövründə çıxan “Çınaraltı” jurnalında Azərbaycanla bağlı bir sıra məqalələr dərc olunub. Eləcə də Məhəmmədsadıq Aran, Əhməd Cəfəroğlu, Almas İldırım kimi mühacirlərimizin bu dərgidə məqalə və şeirləri işıq üzü görüb. İsmayıl bəy Qaspıralının “Dildə, fikirdə, işdə birlik” şüarı ilə çıxan bu jurnalın qısa fasilələrlə 9 avqust 1941-9 iyun 1948 tarixləri arasında 161 sayı nəşr edilib. Dərgini zamanın tanınmış ədəbiyyatçıları və fikir adamları Orhan Seyfi Orhon və Yusuf Ziya Ortaç çap ediblər.



Jurnalın 1942-ci ildə çıxan 23-cü sayında F. Saltkan imzası ilə “Göyçəli Ələsgər” adlı məqalə dərc olunub. Azərbaycan Cümhuriyyəti Parlamentinin Zəngəzurdan olan üzvü Məhəmmədsadıq Arana ithaf edilən məqalə Aşıq Ələsgər haqqında Türkiyədə çıxan ilk yazılardandır. Müəllif məqalədəki materialları Qarsda yaşayan azərbaycanlılardan toplayıb, xüsusi olaraq irəvanlı Abbas Odoğluna təşəkkürünü bildirib.



Aşıq ədəbiyyatımızın tədqiqatçılarına faydalı olacağını nəzərə alıb həmin məqaləni dilimizə uyğunlaşdıraraq təqdim edirik:



***



F. Saltkan



Göyçəli Ələsgər



Məhəmmədsadıq Arana



“Çınaraltı”nın 16-cı sayında “İranda türk şairləri” başlığı altındakı yazısında hörmətli Məhəmmədsadıq Aran “böyük türk millətinin şeir və ədəbiyyatı mövzusu açılarkən təkcə bugünkü Türkiyədə yaşayanların, yaxud keçmiş Osmanlı imperatorluğu camiəsi arasından yetişənlərin yaratdıqları şeir, ədəbiyyat və sənət nəzərə alınır” deyərək Türkiyə xaricindəki geniş Türk dünyasının müxtəlif şöbələrində danışan xalis türklərin yaratdıqları və yaşatdıqları şeir, ədəbiyyat və sənətin məchul və unudulmuş qalmasını ürəyi yanaraq, çox haqlı olaraq anlatmışdı. Biz də bu başlıq altında sevimli “Çınaraltı”nın 8-10 sayında “Məchul və unudulmuş”, sərhədin o biri tərəfində yetişmiş xalq şairlərinin (aşıqların) ən tanınmışlarından bir neçəsinin həyatını və şeirlərindən nümunələri aydınlarımıza tanıtmağa çalışacağıq.



Burada təqdim edəcəyimiz məlumat və şeir nümunələri Şərq sərhədimizdə yaşayan və keçmişdən bəri Azərbaycanın hər bölgəsindən ailələri ilə köçərək və ya qaçaraq gələn azərbaycanlıların yerləşdiyi Qars şəhərindəki qaçqınlar arasından öyrənilərək əldə edilmişdir. Yaşayış dövrünü nəzərə almadan ayrı-ayrı tanıdacağımız bu aşıqların bir qrupu Axəlkələkdən Təbriz və Tufarqanadək olan bölgələrdə yetişən azərbaycanlı aşıqlardırlar. Bir qrupu da Axəlkələkdən Batumadək olan və indi Gürcüstana qalmış bölgələrdən (yəni Axısqa, Acarıstan və Batum) yetişənlərdirlər ki, əskidən (Səlcuqlar və bütün Osmanlı idarəçiliyi çağında) buralara Çaldır və Çıldır əyaləti deyildiyi üçün biz də bu ikinciləri çıldırlı aşıqlar deyə anacağıq. İndi ilk olaraq azərbaycanlı aşıqlardan Göyçəli Ələsgəri tanıdırıq.



Aşıq Ələsgər İrəvan şəhərinin Göyçə gölünün cənub bölgəsi olan Göyçə mahalının Ağkilsə kəndindən və Əliməmmədli oymağındandır Təxminən 1837-ci ildə bu kənddə doğulmuşdur. Atası arabaçılıqla məşğul olan və Gürcüstanın Kelbecir meşələrindən (müəllif səhvə yol verib, doğrusu: Azərbaycanın Kəlbəcər meşələrindən – D.Ə) odun daşıyan və kürəkçilik edərək dolanan Əliməmməddir. Bu adam ümmi (savadsız – D.Ə), saz çalmadan aşıq sayılan (əhli-dil olan) biri imiş. Ələsgərin saza və sözə həvəsi atasından gəlibmiş, ondan öyrənibmiş. 15 yaşlarında ikən daha yaxşı saz çalmaq üçün Göyçənin Qızılvəng kəndindəki Aşıq Alının yanına getmiş və onun yanında saz ustası olmuşdur.







Az bir zamanda gözəl saz çalması və dəyərli deyişləri ilə məşhur olan Aşıq Ələsgəri hər tərəfdən aşıqlar görməyə və qarşılıqlı deyişməyə gəlmişlər. Onlar arasında göyçəli aşıqlardan Musa, Əli, Məhəmməd və Dərələyəzdən Qəhrəman, Məhərrəm, Aydın, şair Məhəmməd, Hüseyn, şair Nağı ilə qarşı-qarşıya gəlmiş, hamısını da deyişmələrdə mat etmişdir. Öz eldaşları arasından da Çarıqlı kəndindən Hüseyn, Qızılvəngdən Mustafa, Daşkənddən Nəcəfi və bu gün Azərbaycan Aşıqlar Qurultayında birincilik qazanan Qaraqoyunlu Aşıq Əsəd kimi aşıqları yetişdirmişdir. Son dövrlərin ən məşhur aşıqlarından olan Ələsgər 1926-cı ilin yazında İrəvanın Yanşaq kəndində 90 yaşına varmışkən ölmüşdür. Dəyərli deyişlərindən bir neçəsini nümunə olaraq təqdim edirik.



Qoşma



Ucalardan uçub gedən durnalar,



Bir kiçik havada qalsaz nolardı



Ürəyim darıxır, könlüm səyrəşir



Dərdimə bir çara qılsaz nolardı.



Qan-yaş tökər gecə-gündüz gözlərim



Od tutuşub yar yolunu gözlərim



Qol-qanadım yoxdur tutmaz dizlərim



Yar halından salıq salsaz nolardı.



Uça-uça gəldiz Gökçə dənizdən



Çuxursəddən enərsiniz tezdən



Ələsgərəm, ricam bir budur sizdən



Məni də aranıza salsaz nolardı.



***Şeki



Sevdicəyim, hanı gözəllər xanı



Dün güzarım sizin otağa düşdü.



Buyursan fərmanı alarlar canı



Püşk atdın can sana sadağa düşdü.



Sallan qələm qaşdı, yanı yoldaşdı



Qalmışam ataşda mən başı daşdı



Huş başımdan çaşdı, dilim dolaşdı



Gözlərim sataşdı buxağa düşdü.



Atlasdan qıbalı belində şalı



Gövhərdən bahalı üzündə xalı



Geydi yaşıl alı, yığdı mahalı



Əyri tellər ayna qabağa düşdü.



Yeriyirdi manqa yaşılbaş sona



Yaraşır canana ağ nazik cuna



Tellərində şana, əlində xına



Yəmən yaqut əhmər dodağa düşdü.



Çox çəkmişəm cəfa gəlsən insafa



And olsun mushafa olmam beyvəfa



Gəlmişəm təvafa versən bir şəfa



Ələsgər xəstədir, ocağa düşdü.



Gözəlləmə



Ay nazənin, ay qabağın altından



Nə göyçək çəkilib qara qaşların



Süzücək gözlərin canım üzüldü



Vurubdur sinəmə yara qaşların.



Əslin mələkzadə, cismin qılmandı



Eşqin firqətindən ciyərim yandı



Ədalət sultandır, haqqı divandı



Mürvət eylər günahkara qaşların.



Bülbül təki qaldım gül fərağında



Leyli Məcnun kimi tərsa dağında



Yazıq Ələsgəri qoca çağında



Çəkdirdi zülm ilə dara qaşların.



Öyüdləmə



Arif olan, gəlin, sizə söyləyim



İgid sözü mərd mərdanə yaxşıdır



İgid gərək dediyindən dönməsin



Beyilqardan bir zənənə yaxşıdır.



Qəlbi düz olanın evi hac olur



Qonşuya gəc baxan özü ac olur



İki arvadlıq zəhərdən ac olur



Bez geydirsən bir canana yaxşıdır.



Toy



Yaraşdırıb əndamına



Geyinibdir sarı gözəl



Yaradan veribdir sana



Böylə ixtiyarı, gözəl.



Dolubdur əttar sinənə



Bağçaların barı gözəl



Lütf eylə mən xəstədən



Əsirgəmə narı gözəl



Tək matahı xırıd eylə



Aç indi bazarı gözəl.



Mən səni görəndən bəri



Olmuşam dəli divana



Az qalıb ki Kərəm kimi



Od tutub cismim yana.



Arif görsə, rəhm eylər



Mənim kimi xəstə cana



Bir də üzün bəri döndər



And verirəm əhd peymana



Məcnun tək sənin dalına



Gəzərəm dağları gözəl.



Ey beymürvət azca qaldı



Canımı ala gözlərin



Nahaq yerdən məni saldı



Nə qalmaqala gözlərin



Mən qiymət qoya bilmərəm



Dəyər mahala gözlərin



Yüz ilin xəstəsini də



Gətirər hala gözlərin.



Bir də görsəm gözlərini



Çəkmərəm azarı gözəl.



Əlim uzaq, qəlbim yaxın



Bələdəm hər bir halına



Görəcək valehi oldum



Həbəşü-həddü xalına



Arı təki sızıllaram.



Dodaqlarında balına



Yaylaqların ceylanısan



Əhsəni gül camalına



O mərmərdən bəyaz sinən



Savalanın qarı gözəl.



Ağlımı aldı əlimdən



Baxdım gözün alasına



Canımı qurban eylərəm



Böylə gözəllər xasına.



Libas əndamına uyur



Əndam uyur libasına.



Bu Ələsgər məcnun oldu



Düşdü Leyli sevdasına



Sayılım mən bir saya sal



Üz döndərmə barı gözəl.







Dilqəm Əhməd

Избранный
112
ictimaimedia.az

1Источники